Ứng dụng một trong số các phương pháp khử trùng trong phòng thí nghiệm giúp duy trì môi trường làm việc an toàn và đảm bảo tính chính xác tuyệt đối cho các kết quả nghiên cứu. Cùng Bảo Mình Medical tìm hiểu các phương pháp phổ biến và những sai lầm thường gặp khi khử trùng trong bài viết dưới đây.
Khi nào cần khử trùng trong phòng thí nghiệm?
Việc khuẩn phòng thí nghiệm cần được thực hiện định kỳ và bắt buộc trong các trường hợp sau:
- Trước khi thí nghiệm: Khử trùng bề mặt và dụng cụ để loại bỏ tác nhân ngoại nhiễm, đảm bảo môi trường vô trùng phòng thí nghiệm cho mẫu thử và kết quả nghiên cứu.
- Sau khi kết thúc công việc: Tiêu diệt vi sinh vật và tác nhân gây bệnh còn sót lại trên thiết bị, ngăn ngừa lây nhiễm cho nhân viên và môi trường xung quanh.
- Xử lý sự cố đổ tràn: Thực hiện khử khuẩn khẩn cấp bằng hóa chất ngay khi mẫu bệnh phẩm hoặc dung dịch vi sinh bị đổ để khoanh vùng nguy cơ.
- Vệ sinh định kỳ hệ thống: Duy trì lịch khử trùng tổng thể cho sàn nhà, hệ thống thông gió và các thiết bị hỗ trợ (tủ ấm, tủ cấy) bằng tia UV khử trùng hoặc hóa chất chuyên dụng.
- Trước khi bảo trì thiết bị: Tiệt trùng các thiết bị như: tủ hấp tiệt trùng hoặc tủ an toàn sinh học trước khi bàn giao cho nhân viên kỹ thuật để tránh lây nhiễm chéo.
Các phương pháp khử trùng trong phòng thí nghiệm phổ biến
Tùy vào tính chất của vật liệu mà chúng ta lựa chọn phương pháp tiệt trùng phòng thí nghiệm tương ứng. Dưới đây là các kỹ thuật phổ biến và hiệu quả nhất:
Hấp tiệt trùng bằng hơi nước (Autoclave)
Hấp tiệt trùng là phương pháp sử dụng nhiệt ẩm dưới dạng hơi nước bão hòa ở áp suất cao. Đây được coi là tiêu chuẩn vàng trong vô trùng phòng thí nghiệm nhờ khả năng tiêu diệt hoàn toàn các tế bào sinh dưỡng, virus và đặc biệt là các bào tử vi khuẩn siêu bền nhiệt.
- Nguyên lý hoạt động: Sử dụng tủ hấp tiệt trùng để tạo ra môi trường áp suất cao, giúp hơi nước đạt đến nhiệt độ vượt mức sôi thông thường. Nhiệt năng từ hơi nước ngưng tụ sẽ làm biến tính và đông vón protein của vi sinh vật, tiêu diệt chúng một cách triệt để.
- Điều kiện tiêu chuẩn: Thông thường thực hiện ở 121°C (áp suất 15 PSI) trong 15- 30 phút. Đối với các mẫu vật có nguy cơ lây nhiễm cao (như rác thải sinh học), thời gian có thể kéo dài hơn hoặc nhiệt độ tăng lên 134°C.
- Vật liệu phù hợp: Dụng cụ thủy tinh, kim loại chịu nhiệt, các loại nhựa chịu hấp (PP, PC),…
Khử trùng bằng nhiệt khô
Phương pháp nhiệt khô sử dụng không khí nóng để phá hủy vi sinh vật thông qua quá trình oxy hóa các thành phần tế bào.
- Nguyên lý: Sử dụng tủ sấy chuyên dụng duy trì nhiệt độ từ 160°C – 180°C. Do không khí khô truyền nhiệt kém hơn hơi nước, thời gian xử lý thường kéo dài từ 1 đến 2 giờ.
- Vật liệu phù hợp: Dụng cụ kim loại, thủy tinh không có vạch chia độ chính xác, các loại dầu, mỡ, phấn bột hoặc vật liệu không thể thẩm thấu hơi nước.
- Lưu ý: Không dùng cho chất lỏng hoặc các vật liệu dễ nóng chảy như nhựa và cao su.
Khử trùng bằng hóa chất và tia UV
Đây là các giải pháp quan trọng giúp duy trì môi trường sạch khuẩn cho bề mặt và không gian làm việc.
- Hóa chất khử trùng: Sử dụng các dung dịch như Cồn 70- 90% (Ethanol/IPA), Clo, Hydrogen Peroxide hoặc Glutaraldehyde. Phương pháp này linh hoạt, phù hợp để lau chùi máy móc, sàn nhà và những vật dụng không thể cho vào tủ hấp.
- Tia UV khử trùng: Sử dụng bức xạ cực tím (thường là bước sóng 254nm) để phá vỡ cấu trúc DNA/RNA. Phương pháp này phù hợp để khử khuẩn không khí và bề mặt trong tủ cấy hoặc phòng sạch. Tuy nhiên, UV không có khả năng xuyên thấu, nên chỉ hiệu quả với những khu vực được ánh sáng chiếu trực tiếp.
Khử trùng bằng khí và bức xạ (Tiệt trùng lạnh)
Dành riêng cho các thiết bị công nghệ cao hoặc vật liệu nhạy cảm với nhiệt độ.
- Khí Ethylene Oxide (EO): Có khả năng xuyên thấu qua nhiều lớp bao bì, dùng cho các dụng cụ nhựa mỏng hoặc thiết bị điện tử.
- Bức xạ Gamma: Sử dụng tia phóng xạ năng lượng cao, thường áp dụng trong quy mô công nghiệp để tiệt trùng các vật tư tiêu hao đóng gói sẵn (đĩa petri, ống nghiệm nhựa).
Tìm hiểu thêm về: Máy tiệt trùng bằng khí EO
Sai lầm thường gặp khi khử trùng trong phòng thí nghiệm
Dù tích hợp các thiết bị hiện đại, hiệu quả vô trùng phòng thí nghiệm vẫn có thể mất tác dụng nếu mắc phải các sai lầm sau:
Lạm dụng tia UV
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần bật tia UV khử trùng là toàn bộ phòng lab sẽ sạch khuẩn. Thực tế, tia UV chỉ tiêu diệt được vi sinh vật trên những bề mặt mà ánh sáng chiếu trực tiếp tới.
Bỏ qua thời gian tiếp xúc
Đây là lỗi phổ biến nhất khi sử dụng khử trùng bằng hóa chất. Mỗi loại dung dịch (cồn, clo, hydrogen peroxide) đều cần một khoảng thời gian nhất định để phá hủy màng tế bào vi khuẩn.
Việc phun hóa chất rồi lau khô ngay lập tức hoặc rút ngắn thời gian trong tủ hấp tiệt trùng sẽ khiến các chủng vi sinh vật như bào tử không bị tiêu diệt hoàn toàn.
Sắp xếp đồ quá chật trong tủ hấp
Khi sắp xếp dụng cụ chồng chất lên nhau, hơi nước bão hòa không thể đối lưu và len lỏi vào các khe hở. Điều này sẽ tạo ra các “túi khí lạnh” bên trong lòng thiết bị. Tại những điểm này, nhiệt độ không đạt mức tiêu chuẩn, khiến việc hấp tiệt trùng bị vô hiệu hóa một phần, dẫn đến nguy cơ nhiễm chéo cực cao.
Nhầm lẫn giữa nhiệt khô và nhiệt ẩm
Sử dụng nhiệt khô (tủ sấy) cho các vật dụng cần tiệt trùng bằng hơi nước hoặc ngược lại. Nhiệt khô cần nhiệt độ cao hơn và thời gian lâu hơn nhiều mới đạt được hiệu quả tương đương hấp ướt. Việc áp dụng sai thông số nhiệt độ cho sai phương pháp sẽ khiến dụng cụ vừa bị hỏng, vừa không sạch khuẩn.
Hy vọng sau bài viết này của Bảo Minh Medical, bạn đọc có thể nắm rõ thông tin và phân biệt các phương pháp khử trùng phổ biến. Việc tuân thủ đúng quy trình và các phương pháp khử trùng trong phòng thí nghiệm không chỉ bảo vệ kết quả nghiên cứu mà còn là trách nhiệm đối với sức khỏe cộng đồng.
